Wat kunst met je doet: sturen op geluk

8-bestemming.jpg

Als gemeente wil je het beste voor je burgers. Iedereen telt mee. Uitsluiting leidt tot maatschappelijke onvrede en verlies van vertrouwen, maar hoe kun je als gemeente gehoor geven aan het “recht op een gelukkig leven” van je inwoners? En wat kunnen kunst en cultuur daarin betekenen? Deze vragen stonden centraal tijdens het symposium Wat kunst met je doet: sturen op geluk. Op 26 november werden beleidsmakers en -bepalers uitgenodigd door Plein C, LKCA en CultuurCollege om mee te denken en te praten over wat kunst en cultuur kunnen betekenen voor het geluk van burgers.

WAAROM GELUK?
Lucas De Man, dagvoorzitter van dienst, opent het symposium in De Stoomhal in Wormer. Energiek bewandelt hij het podium en meteen vuurt hij een aantal vragen af op het publiek, dat heel divers blijkt te zijn: beleidsmedewerkers, wethouders en medewerkers van culturele instellingen zijn vanuit het hele land naar Noord-Holland afgereisd om zich vandaag bezig te houden met vraagstukken rond beleid, geluk, kunst en cultuur. Ook Lucas heeft zijn eigen redenen om op het symposium aanwezig te zijn, als artistiek leider van Stichting Nieuwe Helden, regisseur, tv-presentator en kunstenaar ziet en initieert hij allerlei verbindingen tussen kunst en samenleving, maar ook hij is benieuwd welke plek deze verbindingen innemen, of zouden moeten innemen op beleidsniveau.      

6-gelukkig.jpg

Bij hem op het podium roept hij allereerst de organisatoren van het programma: Karin Geelink (directeur van Plein C) en Fenna van Hout (Projectleider Beleid bij LKCA). Aan hen de vraag: waarom geluk als thema?
‘Natuurlijk omdat we allemaal gelukkig willen zijn,’ antwoordt Karin, ‘maar daarvoor is verbinding nodig, tussen mensen en tussen sectoren, en kunst en cultuur kunnen daar een grote rol in spelen. We zien een opmars aan prachtige projecten rondom eenzaamheid bijvoorbeeld, of vluchtelingen, maar de vraag is: hoe kunnen we die losse tendensen een fundamentele plek geven in ons beleid?’

Op de vraag van Lucas wat daar volgens de organisatoren van het symposium voor nodig is, brengt Fenna een begrip ter sprake dat tijdens het hele symposium veelvuldig genoemd zal worden: ontschotting.
‘Vanuit de traditie werken veel gemeentes met aparte domeinen, gescheiden portefeuilles die allemaal aparte budgetten en doelen hebben.’ Volgens Fenna zijn er voldoende ontwikkelingen om dat systeem te herzien. ‘Cultuurbeleidsmedewerkers willen juist graag andere domeinen in, daar is een open blik en een dialoog voor nodig. Het thema geluk is een haakje, een startpunt voor die dialoog. Het overstijgt alle domeinen en begint bij de vraag: wat heeft de burger nodig?’

2-spel.jpg

DE POSITIEVE CIRKEL
Om actief met geluk aan te slag te gaan op beleidsniveau, is het belangrijk eerst te weten wat geluk precies is. En de aanname dat kunst en cultuur bijdragen aan het geluksgevoel: klopt die eigenlijk wel? Emma Pleeging, onderzoeker bij EHERO (Erasmus Happiness Economics Research Organisation) beaamt dat geluk een verbindend thema is: als geluksonderzoeker komt ze overal. En is geluk actief te sturen? Jazeker! Je kunt een omgeving zo vormgeven dat mensen er gelukkiger van worden.

De waarde van kunst en cultuur is lastig vast te stellen, daar weten de mensen in de zaal alles van: effecten van kunst zijn nou eenmaal moeilijker in cijfers of rapportages te vatten dan de opbrengst van een bouwproject of de resultaten van verkeerscontroles. Het meten van geluk heeft daarin een signalerende functie, het drukt de waarde uit van heel veel andere dingen, zoals kunst. Onderzoek wijst uit dat kunst en cultuur inderdaad een boost kunnen geven aan het geluksgevoel, een van de onderzoeken die Pleeging aanhaalt (Fujiwara, 2014) stelt bijvoorbeeld dat het bezoeken van één culturele activiteit per jaar qua gelukgsgevoel gelijk staat aan een loonsverhoging van €1250. Daarnaast is er sprake van een positieve cirkel: kunst maakt mensen gelukkiger en gelukkige mensen zoeken kunst meer op.

1-onderzoek.jpg

Hoe werkt kunst dan precies op ons gemoed? ‘Kunst beïnvloedt het brein, het bevordert de plasticiteit en daarmee de gezondheid van de hersenen,’ legt Emma uit. ‘Daarnaast zijn mensen altijd op zoek naar een balans tussen activatie en ontspanning en kunst daagt mensen op een fijne manier uit.’ Moet het dan altijd om mooie kunst gaan, om een esthetische ervaring, vraagt iemand uit de zaal. Volgens Emma is dat absoluut niet het geval. ‘Een goede balans tussen positieve en negatieve ervaringen maakt op den duur gelukkiger. Dus kunst die schuurt, lelijk is of ongemakkelijk maakt, kan op de lange termijn juist van positieve invloed zijn.’

 

HET SOCIALE DOMEIN
De volgende spreker is Chris Kuypers, verbonden aan het LCGW, de vereniging van gemeenteambtenaren in het brede sociale domein. Hij begint zijn spreektijd met een experiment en vraagt alle deelnemers twee mensen in de ruimte in hun hoofd te nemen en positie in te nemen precies tussen deze twee mensen in. Voorzichtig staan de deelnemers op en na een minuutje chaos lijkt iedereen zijn plek te hebben gevonden. ‘De vraag die ik mezelf stel,’ zegt Chris terwijl de deelnemers vragend naar het podium kijken, ‘is of het me niet veel meer tijd en energie had gekost als ik jullie bewegingen had proberen te sturen?’

 

Wanneer iedereen weer op zijn plek zit koppelt Chris het experiment aan de mate waarin de taken van de gemeente de laatste jaren zijn veranderd. Van de burgerparticipatie en de gedachte dat de gemeente vooral ‘op de handen moet gaan zitten’, naar de decentralisatie die ervoor zorgde dat grote verantwoordelijkheden zoals de Wmo, de jeugdzorg en de Participatiewet juist weer volop in handen van de gemeente kwamen. Ook Chris benadrukt het belang van ontschotten om als gemeente echt iets te kunnen betekenen, zeker in de vaak complexe vraagstukken die het sociale domein met zich meebrengt. ‘Wil je echt iets veranderen voor de burger, dan moet je eerst bereid zijn zelf te veranderen.’ Als voorbeeld haalt hij Petje af voor de burger aan, een manifest dat tien competenties voor de (welzijns)ambtenaar van de toekomst omschrijft, geformuleerd vanuit de vragen, wensen en behoeften van de burger.

5-andersdoen.jpg

‘Het sociale domein brengt mensen moeilijk bij elkaar,’ stelt Chris vast, ‘niemand zit te wachten op zoiets als een ‘eenzaamheidsfeestje’. Kunst, cultuur en ook het geluk van de burger, het zijn manieren en thema’s die mensen in beweging krijgen en zo kan het sociale domein via andere sectoren verbeterd worden.’ Chris merkt op dat gemeenten zich al van nature bezig houden met alle factoren die van belang zijn voor het geluk van burgers, maar ‘we hebben elkaar nodig om echt een slag te kunnen slaan.’ En dat gaat niet alleen over beleid, maar ook om de mensen die dat beleid maken. Als uitsmijter stelt hij zichzelf en de zaal de vraag welke invloed een gelukkige ambtenaar versus een ongelukkige ambtenaar uiteindelijk kan hebben op het dagelijks leven van de burger?  

 

INTEGRAAL ADVISEREN
Ze zijn in opmars in Nederland: de wethouders van Geluk. Joke Kruit, wethouder van Geluk in de gemeente Schagen schuift aan tijdens het symposium, samen met collega en projectleider Geluk Nancy Peeters. Lucas bevraagt het tweetal en ook uit in de zaal zijn er veel vragen, want hoe implementeer je een Gelukspost in de praktijk?

4-samenwerken.jpg

Joke blijkt niet alleen wethouder van Geluk te zijn, in de praktijk heeft ze de verantwoordelijkheid over een waslijst aan andere posten. Geluk doen zij en haar collega’s erbij, maar juist niet als ondergeschoven kindje: ‘alles wat we doen staat in het teken van het geluk van de inwoners.’ Een belangrijk concept binnen die koers is ‘positieve gezondheid’, niet focussen op negatieve zaken of dingen die ontbreken, maar handelen vanuit wat er wél is.

‘We zijn begonnen om als collega’s vast te stellen hoe ons werk in relatie staat tot het geluk van onze burgers,’ legt Nancy uit, ‘ook de burgers zelf werden betrokken, we hebben ruim 5000 vragenlijsten verspreid. Met hulp van EHERO hebben we uiteindelijk twaalf onderwerpen vastgesteld waar binnen die relatie tastbaar is en vanuit die twaalf onderwerpen wordt beleid gemaakt.’ Ook hier valt opnieuw de term ontschotten. ‘Ambtenaren moeten leren luisteren,’ stelt Joke, ‘de grootste winst valt te behalen in hoe wij ons werk doen, dat vereist een mentaliteitsverandering: anders kijken, voorbij de cijfers, voorbij de korte termijn. Vroeger keken we naar de zaak en nu naar de mens.’

En vindt de mens het leuk om bekeken te worden? Lucas stelt de vraag en beantwoordt hem zelf met een volmondig ja. Sterker nog, het is een van onze basisbehoeften om te worden gezien als mens. Om het niet-weten, wat ons mens maakt, met elkaar te kunnen delen. Kunst is de enige discipline die zegt: het is oké om het niet te weten en is daarom zoveel belangrijker dan cijfers en resultaten, dan willen weten, het is de enige plek waar we mogen ont-moeten.

 

3-voelen.jpg

THE EARTH WITHOUT ART IS JUST EH
Het laatste gedeelte van het symposium is er ruimte voor praktijkvoorbeelden, projecten die beleid en samenleving maar ook bijvoorbeeld het bedrijfsleven hebben samengebracht. Als eerste aan het woord is Willeke Colenbrander, Coördinator van de afdeling Cultuur & Samenleving van KunstenHuis De Bilt-Zeist. Zij beschrijft hoe cultuur door de bezuinigingen deels verdween uit de samenleving, bijvoorbeeld uit zorginstellingen en hoe het KunstenHuis, in eerste instantie vooral gericht op het faciliteren van amateurkunst, daarop in heeft gespeeld.  ‘Wij proberen, op allerlei verschillende manieren en met allerlei verschillende partners, naar de samenleving toe te bewegen,’ zegt Willeke. Dit doen ze door veel samen te werken met kunstenaars. Willeke stipt aan hoe belangrijk het is dat binnen professionele kaders te doen. Kunst en cultuur serieus nemen en kunstenaars de doelgroep of problematiek op hun eigen manier laten benaderen tilt je project naar een hoger plan.

De voorbeelden die Willeke aanhaalt sluiten naadloos aan op het belang van ‘activatie’, waar Emma Pleeging van EHERO al de nadruk op legde. Het KunstenHuis zette bijvoorbeeld ‘hangplekken voor ouderen’ op. In de openbare ruimte kwamen kleine groepen ouderen bij elkaar, ze interviewden elkaar over hoe het is om ouder te worden. Op basis daarvan werd er een theatervoorstelling gemaakt, waarbij de ouderen zelf overal bij betrokken werden: ze stonden op het podium, maar hielden zich ook bezig met de kaartverkoop en het ophangen van de jassen. ‘Mensen horen weer ergens bij,’ zegt Willeke over het belang en het nut van dit project, ‘wij, maar ook zijzelf stonden versteld van wat ze allemaal konden en deden.’

De volgende praktijkvoorbeelden worden aangedragen door Gerthy Starink, beleidsadviseur bij de gemeente Rheden en Jet Smeets, directeur van Cultuurbedrijf RIQQ. Gerthy benadrukt onmiddellijk het belang van de waarom-vraag. ‘Altijd vragen waarom en voor wie je iets doet.’ Hij ziet voor zichzelf en zijn collega’s vooral een taak als verbinder, tussen mensen en partijen. ‘Kunst en cultuur zetten we in om onze sociale doelen te bereiken. Het is niet alleen voor de elite, het is juist een prachtig middel om samenwerkingen en oplossingen te initiëren.’

Vanuit die gedachte werd dan ook Cultuurbedrijf RIQQ opgericht, dat nauw met de gemeente samenwerkt. Ze hebben een gezamenlijk doel: mensen bereiken en activeren. ‘Het gaat om het inzetten van een grotere beweging,’ zegt Jet Smeets, ‘het mooiste resultaat is dat mensen zelf met een vervolg aan de slag gaan.’ Als voorbeeld noemt Jet een groot graffitiproject rondom een sporthal in Dieren. Wekenlang werkten inwoners (jong & oud) samen, plaatselijke ondernemers werden betrokken om het project mogelijk te maken. De plek die voorheen als onprettig werd ervaren werd op die manier van iedereen. Jet benadrukt daarbij dat het bedrijfsleven een grote rol kan spelen en dan gaat het niet alleen om geld: ‘je kunt je ook afvragen: wat voor kennis kan het bedrijfsleven mij bieden.’

 

ONE SIZE FITS ALL
‘De dialoog opzoeken, dat is wat ik constant hoor,’ zegt Lucas aan het einde van de dag. ‘De olievlek kan bij jullie beginnen.’ One size fits all, dat bestaat niet, daar zijn we het over eens. In willen meten en weten gaan veel geluiden verloren. ‘Kunst en cultuur creëert een plek die er daarvoor nog niet was, het geeft mensen een kans gezien en gehoord te worden. En daar zit ook de vaste waarde van kunst en cultuur, de verduurzaming: dat mensen gezien en gehoord willen worden, dat ze het gevoel willen hebben dat ze mogen zijn, en dat blijft altijd.’

 

 
 

Dit verslag werd gemaakt door De Verhalenmakers, tekst door Lotte Lentes en beeld door Jelko Arts.

 
 Samenwerkende expertisecentra in het cultureel en sociaal domein.

Samenwerkende expertisecentra in het cultureel en sociaal domein.

MEER INFORMATIE OVER ONZE ORGANISATIES

PLEIN C 
LKCA
CULTUURCOLLEGE

 
Thorsten Blokzijl